Η «Στρατιά των Σκιών» (Army of Shadows, 1969) του Ζαν-Πιερ Μελβίλ είναι ένα από τα πιο λιτά, σκοτεινά και βαθιά ανθρώπινα έργα του γαλλικού κινηματογράφου. Βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ζοζέφ Κεσέλ, η ταινία αφηγείται τη δράση της Γαλλικής Αντίστασης κατά τη διάρκεια της ναζιστικής Κατοχής, όχι όμως μέσα από ηρωικούς μύθους ή ρητορικά ξεσπάσματα, αλλά μέσα από τη σιωπή, την πειθαρχία και το ηθικό βάρος των επιλογών.
Η ιστορία ακολουθεί τον Φιλίπ Ζερμπιέ, έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο της Αντίστασης, ο οποίος συλλαμβάνεται από τις γαλλικές αρχές του καθεστώτος Βισύ και φυλακίζεται. Καταφέρνει να δραπετεύσει και επιστρέφει αμέσως στην παρανομία, συνεχίζοντας να οργανώνει επιχειρήσεις σαμποτάζ, διαφυγές και εκτελέσεις προδοτών. Γύρω του κινούνται μια σειρά από πρόσωπα-σκιές: ο σιωπηλός και ατσάλινος Λε Μπισόν, ο νεαρός και ιδεαλιστής Ζαν-Φρανσουά, η αινιγματική Ματίλντ με την ψυχρή αποτελεσματικότητα, και άλλοι μαχητές που ζουν γνωρίζοντας ότι ο θάνατος ή η σύλληψη είναι απλώς θέμα χρόνου.
Ο Μελβίλ απογυμνώνει τον πόλεμο από κάθε ένδοξη επίφαση. Η Αντίσταση παρουσιάζεται ως ένας κόσμος κανόνων, κώδικα τιμής και σκληρών αποφάσεων, όπου το συναίσθημα πρέπει να καταπνίγεται για να επιβιώσει η οργάνωση. Μία από τις πιο χαρακτηριστικές και σοκαριστικές σκηνές της ταινίας είναι η εκτέλεση ενός συνεργάτη χωρίς όπλα, σε απόλυτη σιωπή—μια στιγμή που συμπυκνώνει το ηθικό τίμημα της αντίστασης και τη βία ως αναγκαστικό εργαλείο.
Οπτικά, η ταινία είναι αυστηρή και ελεγχόμενη. Η φωτογραφία κινείται σε γκρι, ψυχρούς τόνους, αντικατοπτρίζοντας τη μουντή ατμόσφαιρα της Κατοχής και την εσωτερική απονέκρωση των χαρακτήρων. Οι χώροι —κελιά, υπόγεια, άδειοι δρόμοι— μοιάζουν να καταπίνουν τους ανθρώπους, ενώ η κάμερα παραμένει αποστασιοποιημένη, σχεδόν αδιάφορη, αρνούμενη να χειραγωγήσει συναισθηματικά τον θεατή.
Οι ερμηνείες είναι υποδειγματικά συγκρατημένες. Ο Λίνο Βεντούρα ως Ζερμπιέ ενσαρκώνει έναν άνθρωπο που έχει αποδεχτεί τη μοίρα του και λειτουργεί με ψυχρή λογική, ενώ η Σιμόν Σινιορέ ως Ματίλντ προσφέρει μια από τις πιο σύνθετες γυναικείες παρουσίες στο σινεμά του πολέμου: ευφυής, αλύγιστη, αλλά τελικά ευάλωτη. Κανένας χαρακτήρας δεν εξιδανικεύεται· όλοι είναι αναλώσιμοι.
Η «Στρατιά των Σκιών» είναι επίσης βαθιά αυτοβιογραφική σε πνεύμα. Ο Μελβίλ, ο ίδιος πρώην μέλος της Αντίστασης, κινηματογραφεί με την αυστηρότητα και την πίκρα ενός ανθρώπου που γνωρίζει από πρώτο χέρι το τίμημα της επιλογής. Δεν τον ενδιαφέρει η νίκη, αλλά η αξιοπρέπεια μέσα στην ήττα, η πίστη σε έναν σκοπό όταν όλα δείχνουν χαμένα.
Συνολικά, η ταινία αποτελεί ένα στοχαστικό, αντι-ηρωικό μνημείο για εκείνους που έδρασαν στο σκοτάδι χωρίς να περιμένουν αναγνώριση. Δεν προσφέρει παρηγοριά ούτε κάθαρση· μόνο τη βαριά αίσθηση ότι η ελευθερία κατακτάται συχνά από ανθρώπους που είναι καταδικασμένοι να παραμείνουν σκιές.
